O projekcie
Archiwum Miejskie Nowego Wiśnicza to cyfrowe opracowanie ksiąg sądowych miasta z XVII i XVIII wieku. Każda sprawa zapisana w księdze dostaje własną kartę, każda osoba — własny indeks wpisów, a domy mieszczan odnajdujemy na mapie miasta.
Księgi miejskie Wiśnicza notowały spory sąsiedzkie, kradzieże i obelgi, długi, sprawy cechów, wybory urzędników, zeznania świadków i wyroki rady. Dla historyka to obraz codzienności miasta u stóp zamku; dla genealoga — imiona, zawody, pokrewieństwa i miejsca zamieszkania ludzi, których nie zawsze odnotowały księgi metrykalne.
Strona powstaje z myślą o badaczach historii miasta i regionu oraz o genealogach. Każdy wpis prowadzi do skanu oryginału, żeby odczyt można było sprawdzić samodzielnie.
- Wpisy — karta sprawy: data, rodzaj wpisu, temat, streszczenie, strony sporu z rolami, słowa kluczowe, skan.
- Osoby — indeks osób: stan, zawód lub urząd, rodzina, okoliczności i wszystkie wpisy z ich udziałem.
- Mapa — Nowy Wiśnicz według katastru galicyjskiego z 1847 roku na rzeczywistym ukształtowaniu terenu, z modelami domów rynku, ratusza, kościoła i zamku.
- Skany i transkrypcje — obraz karty księgi obok wpisu i jej przepisany tekst, wiersz po wierszu.
Księgi i miejsce przechowywania
Oryginały ksiąg przechowuje Archiwum Narodowe w Krakowie w zespole nr 118 „Akta miasta Wiśnicza”. Zdjęcia wykonane przez archiwum udostępnia Skanoteka Polskiego Towarzystwa Genealogicznego — z niej korzysta przeglądarka skanów na tej stronie.
Odczyt pisma: MikołajRej
Księgi pisane są barokową kursywą, a pisarze miejscy swobodnie mieszali polszczyznę z łaciną. Przy kilku tysiącach skanów ręczne przepisywanie od zera trwałoby latami, dlatego odczyt wspiera automatyczne rozpoznawanie pisma (HTR).
Używamy modelu MikołajRej autorstwa Łukasza Rzepińskiego — modelu dla programu Kraken, przeznaczonego do polskiego i łacińskiego pisma ręcznego XVI–XVIII wieku.
Własna, rozszerzona wersja. Model douczamy na zbiorze wzorcowym (ground truth) z ksiąg wiśnickich: wierszach rękopisu sparowanych z ich dokładnym przepisaniem. W zbiorze wzorcowym nie stosujemy żadnych znaków umownych — model uczy się tylko tego, co rzeczywiście stoi na karcie. Dzięki temu lepiej czyta ręce konkretnych pisarzy miejskich Wiśnicza, ich skróty i nazwiska mieszczan.
- Segmentacja — podział skanu karty na wiersze tekstu.
- Rozpoznanie — odczyt każdego wiersza rozszerzonym modelem MikołajRej.
- Weryfikacja — sprawdzenie odczytu ze skanem, rozwinięcie skrótów i oznaczenie miejsc niepewnych według zasad transkrypcji.
- Indeksowanie — streszczenie wpisu, osoby z rolami, słowa kluczowe, powiązanie z mapą.
Odczyt maszynowy najczęściej myli się w nazwach własnych, datach i liczbach. Dlatego każda karta wpisu prowadzi do skanu oryginału, a fragmenty, których nie udało się pewnie odczytać, są oznaczone.
Zasady transkrypcji
- Wiersze
- Każdy wiersz transkrypcji odpowiada jednemu wierszowi rękopisu. Wiersze są numerowane osobno na każdym skanie, od 1 — tak można wskazać dokładne miejsce w tekście.
- Pisownia
- Tekst oddaje pisownię rękopisu, bez uwspółcześniania — także w imionach i nazwiskach. Ujednolicone formy nazwisk są w indeksie osób.
P[an]- Skróty rozwijamy w nawiasie kwadratowym: litery dopisane przez nas stoją w nawiasie, np. P[an], J[ego]m[o]ść. Na stronie rozwinięcia są pokazane jaśniejszym kolorem.
[?]- Fragment nieczytelny albo odczytany niepewnie. Na stronie wyróżniony kolorem; warto wtedy zajrzeć do skanu.
~~tekst~~- Tekst skreślony w rękopisie. Na stronie pokazany jako przekreślony.
- Kilka skanów
- Gdy wpis przechodzi na następną kartę, zakładka „Transkrypcja” łączy tekst kolejnych skanów, każdy z własnym nagłówkiem i numeracją wierszy.
Przykład zapisu (ilustracyjny)
W pliku
Przed urzędem radzieckim stanąwszy Sławetny P[an] Jakub [?] obżałował ~~pierwej~~ Jm[o]ści Pana Burmistrza
Na stronie
Słowniczek terminów
Rodzaje wpisów, tytuły, urzędy i nazwy cechów, które pojawiają się w księgach — w łacinie i ówczesnej polszczyźnie. Na kartach wpisów i osób terminy ze słowniczka są podkreślone kropkami: wystarczy najechać na nie albo stuknąć, żeby zobaczyć objaśnienie.
Jak korzystać ze strony
Wyszukiwarka na stronie startowej
Przeszukuje naraz wpisy, osoby, słowa kluczowe i miejscowości — we wszystkich księgach albo w jednej, wybranej obok pola. Wyniki pokazują się od razu; „Pokaż wszystkie” przenosi do pełnej listy z filtrami. Kliknięcie nazwy księgi otwiera wpisy tylko z tej księgi.
Pod wyszukiwarką są księgi w liczbach: wpisy w kolejnych latach (z zaznaczoną luką w zachowanych wpisach), rodzaje wpisów, osoby i słowa kluczowe występujące najczęściej. Kliknięcie słupka lub nazwy otwiera odpowiednie wpisy. Gdy pojawią się transkrypcje, wyszukiwarka przeszuka także ich tekst i otworzy wpis od razu na właściwym skanie.
Wpisy
- Lista po lewej, karta wybranego wpisu obok. Strzałki ↑ ↓ przechodzą po liście.
- W polu szukania Enter albo przecinek zamienia wpisane hasło w kafelek — można dodać kilka haseł, a wynik musi zawierać wszystkie. Wyszukiwarka pomija polskie znaki i wielkość liter.
- Filtry: słowo kluczowe, rodzaj wpisu, lata, a w drugim rzędzie (na telefonie pod „Więcej filtrów”) także księga, temat sprawy, rola i stan osoby, numer skanu.
- Na karcie: kliknięcie osoby otwiera jej kartę, kliknięcie słowa kluczowego pokazuje wszystkie wpisy z tym słowem. „Kopiuj link” daje stały adres wpisu, „Kopiuj przypis” — gotowy przypis z sygnaturą i skanem.
- Terminy podkreślone kropkami (rodzaj wpisu, stan, urząd) mają objaśnienie ze słowniczka — po najechaniu albo stuknięciu.
- Przy osobie, której dom znamy, jest odsyłacz z numerem działki: otwiera mapę 1847 na tym domu i pokazuje jego mieszkańców.
- „Zgłoś poprawkę” pozwala wskazać błąd w odczycie, dacie, nazwisku albo streszczeniu. Każde zgłoszenie sprawdzamy ze skanem.
Skan i transkrypcja
- Na szerokim ekranie panel jest po prawej stronie karty; zakładki u góry przełączają skan i transkrypcję. Panel można schować strzałką (zostaje zakładka na krawędzi) i poszerzyć, przeciągając jego lewą krawędź.
- Na węższym ekranie i telefonie panel otwiera przycisk „Skan i transkrypcja”.
- Skan: przeciągnij, aby przesunąć; Ctrl + kółko, dwuklik albo przyciski − + powiększają; „Szerokość” i „Cała strona” dopasowują obraz. Na telefonie — rozsuń palce albo stuknij dwa razy.
- Strzałki ‹ › przechodzą do sąsiednich skanów; przycisk „skan wpisu” wraca do skanu sprawy.
Osoby
Indeks osób sortowany według liczby wpisów albo alfabetycznie. Karta osoby pokazuje aktywność w kolejnych latach i zbiera stan, zawód lub urząd, rodzinę, okoliczności z poszczególnych spraw oraz osoby, z którymi występuje razem — każda informacja prowadzi do wpisu, z którego pochodzi.
Mapa
Wiśnicz według katastru galicyjskiego z 1847 roku. Podkład można przełączyć na skan mapy katastralnej, zamek — między ruiną z lat 1847–1863 a całością z ok. 1720–1736. Kliknięcie budynku albo działki pokazuje jej opis.
Jak cytować
Przycisk „Kopiuj przypis” na karcie wpisu tworzy przypis w postaci:
Cytując wpis, podawaj sygnaturę oryginału i numer skanu — strona jest narzędziem dostępu do źródła, nie jego zastępstwem.
Konto, ulubione i prywatność
Ulubione wpisy i osoby można zapisywać bez konta — zostają wtedy w tej przeglądarce. Po zalogowaniu przez Google ulubione przenoszą się na konto, a do tego można tworzyć własne kolekcje, dopisywać notatki, udostępniać kolekcję linkiem i pobierać ją jako tabelę albo listę przypisów.
- Co zapisujemy: identyfikator konta Google, adres e-mail i imię z konta Google oraz Twoje kolekcje z notatkami. Nie zapisujemy haseł — logowanie odbywa się w Google.
- Po co: wyłącznie po to, żeby kolekcje były dostępne na każdym urządzeniu. Nie wysyłamy wiadomości, nie przekazujemy danych dalej i nie używamy ciasteczek reklamowych ani statystyk odwiedzin.
- Ciasteczko: jedno, techniczne — utrzymuje zalogowanie przez 30 dni.
- Udostępnianie: kolekcja jest prywatna, dopóki nie włączysz linku. Osoby z linkiem widzą nazwę kolekcji, jej pozycje i notatki oraz Twoje imię — nigdy adresu e-mail.
- Usunięcie: w „Moich kolekcjach” przycisk „Usuń konto” natychmiast usuwa konto, kolekcje i notatki.
Źródła i licencje
- Księgi: Archiwum Narodowe w Krakowie, zespół 118 „Akta miasta Wiśnicza”.
- Skany: Skanoteka Polskiego Towarzystwa Genealogicznego (genealodzy.pl); zdjęcia Archiwum Narodowego w Krakowie.
- Model HTR: MikołajRej, autor Łukasz Rzepiński, licencja niekomercyjna (rej-noncommercial-permission-v1). Projekt jest niekomercyjny; model wykorzystujemy z podaniem autora.
- Mapa: kataster galicyjski Nowego i Starego Wiśnicza z lat 1847–1849 (skany RCIN), wektoryzacja własna; numeryczny model terenu 1 m © GUGiK; biblioteki MapLibre GL i three.js.